Duur rondleiding: 4 uur
Lengte route: 2,5 km
Deze vestingstad ligt aan de oever van de Maas en heeft momenteel 3250 inwoners (2024).
Ravenstein werd in 1360 gesticht door Walram van Valkenburg, leenman van de hertog van Brabant, die toen aan de oever van de Maas een kasteel liet bouwen. Bij het kasteel ontstond het plaatsje Ravenstein, dat reeds in 1380 stadsrechten kreeg van Reinoud van Valkenburg. Nog iedere jaar wordt met carnaval hier in Pomperstad (Ravenstein) een Stadprins Reinoud de zoveelste gekozen.
In 1509 werd de stad versterkt met wallen en bastions volgens het Italiaans stelsel. Keizer Karel V liet deze in 1543 weer afbreken, met uitzondering van de stadspoorten, waarvan er nog maar twee zijn behouden gebleven.
Jaren later, toen het Franse leger Nederland binnenviel, werden de vestingwerken van Ravenstein afgebroken. In 1794 vernietigden de bezetters de autonomie van het Land van Ravenstein en werd het verkocht aan de Bataafse Republiek.
Het maakte nooit deel uit van het hertogdom Brabant en was het grootste deel van zijn eeuwen onafhankelijk. Maar werd in 1815 toch onderdeel van de nieuwe provincie Noord-Brabant in het Koninkrijk der Nederlanden.
Ravenstein maakt onderdeel uit van de Zuidelijke Waterlinie. De Zuidelijke Waterlinie is de oudste waterlinie van “Nederland”.
Kasteel Ravenstein
Walraven van Valkenburg, leenman van de Hertog van Brabant, liet het Kasteel van Ravenstein in 1360 bouwen aan de oever van de Maas.
Door de eeuwen heen maakten verschillende heren aanspraak op het Kasteel van Ravenstein. Reinout van Valkenburg geeft de plaats die rond het kasteel was geroeid in 1380 stadsrechten.
Het Kasteel van Ravenstein heeft er tot 1818 gestaan. Het kasteel bestond uit een poort met bijhorende woning en een binnenplaats (de Kasteelseplaats). De oorspronkelijke binnenplaats is nu een klein stadsparkje.
51°47’52.8″N 5°39’04.6″E
Kasteelseplaats en Reinoutshof
Hier op de Kasteelseplaats en Reinoutshof stond vroeger Kasteel Ravenstein. Het kasteel is in de 14e eeuw neergezet op een hoge afzetting aan de Maas.
De Reinoutshof vormde waarschijnlijk de binnenplaats.
Tot 1942 was hier nog een boomgaard. Nu is het een stadspark
51°47’52.2″N 5°39’03.2″E
Schandpaal of Kaek
Bij het hebben van stadsrechten kreeg Ravenstein ook het recht om recht te spreken binnen de stadsgrenzen en het land van Ravenstein. In de middeleeuwse waren gevangenisstraffen nog niet gebruikelijk. Men kon wel bestraft worden met een lijfstraf. De veroordeelde werd dan “aan de kaak gesteld”. Bijvoorbeeld het trekken van een mes kon bestraft worden met een zware geldboete of anders met de kaek (schandpaal).
De schandpalen bleven tot ver in de 18e eeuw populair.
51°47’49.6″N 5°39’06.2″E
Het oude Raadhuis
Je staat nu voor het “nieuwe Raadhuis”.
Het oude raadhuis werd in 1975 gesloopt om plaats te maken voor een nieuw stadskantoor.
Het gemeentekantoor van Ravenstein werd in de jaren ’70, gebouwd. Dit als opvolger van het in 1904 gebouwde raadhuis met de karakteristieke toren en bordes.
Het Patriciërshuis naast het stadskantoor werd begin jaren ’80 gerestaureerd en in gebruik genomen als raadhuis.
Onder het oude Raadhuis zat ook een schuilkelder. Dit voorkomend uit de koude oorlog, die duurde van de jaren 50tig tot de jaren 80tig.
Sinds 2003 is het pand niet meer als raadhuis in gebruik. De trouwzaal en raadzaal zijn gebleven.
De burgemeesterskamer is nu in gebruik door het Toeristisch Informatie Centrum Ravenstein.
51°47’49.4″N 5°39’05.5″E
Sint-Luciakerk
De katholieke Sint Luciakerk is in 1735 gebouwd in de stijl van de Duitse barok. Dit is niet zo verwonderlijk aangezien Ravenstein bezit was van een Duitse vorst en Jezuïeten.
Het is een gebouw van baksteen op een vierkante plattegrond met een koepelgewelf en een achthoekige toren.
Ook de financiering van de bouw is uniek te noemen, namelijk door middel van de Ravensteinse loterij.
Bij de inrichting van de kerk is veel geld uitgegeven voor beeldhouwwerk en edelsmeedkunst. Een voorbeeld daarvan is het rijkversierde altaar van de Udense beeldhouwer Petrus Verhoeven. Hij sneed ook de houten beelden van de vier kerkvaders aan beide zijden van het tabernakel. De ronde preekstoel dateert van 1737.
We zien het interieur van de kerk met het fraaie barokke hoogaltaar met calvarieberg, diverse beelden en engelengroep. Het hoogaltaar is van ‘gemarmerd’ (geschilderd) hout.
Het opvallende aan deze preekstoel is dat deze alleen via een trapje in de naastgelegen gang bereikbaar is. De pastoor moest vroeger eerst via de sacristie naar deze gang, tegenwoordig zit naast de preekstoel een deur
Erachter bevindt zich de klokkentoren.
Twee objecten in de kerk zijn van oudere datum en komen van elders: het Mariabeeld op het linker zij-altaar van circa 1500 en de middeleeuwse hardstenen doopvont, afkomstig uit de kerk van Neerlangel, het Maria-altaar met het fraaie Madonnabeeld en enkele oude reliekschrijnen. Voorheen waren de zijaltaren (gewijd aan Maria en Barbara) in dezelfde barokstijl opgebouwd als het hoogaltaar
Onder de vloer van de Sint Luciakerk bevindt zich een crypte, een overwelfde kelder met aan weerszijden 38 grafplaatsen. Deze waren tot 1828 in gebruik. In 1990 zijn de graven dichtgemetseld.
Het fraaie Smitsorgel werd in 1735 gebouwd uit de opbrengst van de loterij.
51°47’49.4″N 5°39’04.9″E
.
.
Het Jezuïeten klooster & de Latijnse school
Toen Frederik Hendrik in 1629 ‘s-Hertogenbosch innam moesten de Jezuïeten vluchten. Ze vestigden zich in o.a. Ravenstein en verzorgden vanaf 1636 de parochie van het stadje. Tussen 1636 en 1865 waren bijna alle Ravensteinse pastoors Jezuïet.
De paters woonden aanvankelijk in de pastorie. Maar omdat er ook ‘nieuwelingen’ kwamen wonen kochten ze het naburige huis van de heer Reinier van Claarenbeek. Aan de overkant kwam de Latijnse school die daar zit sinds 1739.
De Latijnse school van Ravenstein kende een bloeiperioden waarin ook de studenten van ver buiten de stad kwamen. Ook zij moesten gehuisvest worden. Besloten werd om, aan de achterkant van de woning van de docenten, een onderkomen aan te bouwen. De docenten konden zo ook buiten schooltijd een oogje in het zeil houden op het doen en laten van de studenten.
Nog steeds is in de indelingen, van deze huizen tussen Marktstraat en Brouwerijstraat, het onderkomen van de docent en de student te herkennen.
In 1904 maakte de Latijnse School plaats voor het “oude Raadhuis”.
51°47’49.8″N 5°39’03.8″E
.
.
Sint Josephkapel
Deze kapel kent vele namen St. Josephkapel, Jozefkapel, Sint Josefkapel en Novicenkapel.
De Sint-Josephkapel is een neogotische kloosterkapel uit 1875.
Oorspronkelijk was de kapel van af de straat niet zichtbaar, maar toen het klooster werd gesloopt kreeg de kapel in 1905 een nieuwe voorgevel.
51°47’50.0″N 5°39’03.3″E
De Kasteelsepoort
Het poortgebouw is ouder dan de stad Ravenstein en gaf in het verleden toegang tot het kasteelterrein.
Je kunt er ook al eeuwen in wonen. De toen al poortwachterswoning, van het kasteel, was in de 17e eeuw het domicilie van dominee Stephanus Hanewinkel, vandaar de benaming “Domlneespoort”.
In de poort bevond zich vroeger een valhek. Deze scheidde de stad van de voorburcht en maakte daardoor ook deel uit van de verdedigingswerken.
51°47’51.2″N 5°39’02.0″E
Het Kasteel rondeel
Ravenstein heeft twee rondelen, die in 1997 teruggevonden zijn bij dijkverzwaringswerkzaamheden.
De rondelen dateren uit 1521-1522 en zijn op initiatief van Philips van Kleef (1456-1528) aangelegd.
Ze behoorden daarmee tot de vroegste verdedigingswerken van deze soort en werden gebouwd om de vesting weerbaar te maken voor het steeds krachtiger wordend geschut. De vierkante uitbouw waarop nu het kanon staat, deed waarschijnlijk een tijdlang dienst als overslagplaats en/of toltoren.
Bij de Maaskanalisatie in 1931 is de strang volgestort.
In 1999 werden de rondelen iets opgemetseld en ze zijn nu zichtbaar voor het publiek. Op deze rondelen bevinden zich twee kanonnen vervaardigd in Luik rond 1860.
Enkele malen per jaar worden deze gebruikt voor saluutschoten door het Sint Barbara Gilde.
51°47’55.0″N 5°39’04.3″E
Het Laantje
Loopt u over het het Laantje dan loopt u door het stadspark van Ravenstein.
Samen met de Stationsingel, de Contre Escarpe en het Doolhof vormen deze straten de Singel rond Ravenstein.
51°47’54.9″N 5°38’53.4″E
Philips van Kleefbolwerck
Het Land van Ravenstein had vele eigenaren en viel lang onder het Hertogdom van Kleve. In de tijd dat dit vestingwerk werd gebouwd, was Philips van Kleef de baas in de soevereine heerlijkheid Land van Ravenstein.
Heer van Ravenstein, noemde deze Philips zichzelf. Hij deed in Italië inspiratie op om de fortificatie van Ravenstein te vernieuwen. Van Mourik, de ontdekker van het bolwerk Ravenstein, vernoemde het naar hem.
Tussen 2011-2016 is het Philips van Kleefbolwerk herkenbaar gemaakt. Een geschutskelder is zelfs vanaf de openbare weg (nu het Philips van Kleefpad) prachtig zichtbaar. Een kazemat is deels afgedekt met een verwarmd en beloopbaar onderkomen.
51°47’51.5″N 5°38’57.9″E
Het Bliekbenkske
Wanneer je op het ‘Bliekbenkske’ gaat staan heeft u een mooi uitzicht over de parochietuin.
De tuin wordt ook wel de ‘Paterskuilen’ genoemd.
Dit gedeelte was oorspronkelijk een “gracht” die hoorde bij het vroegere Jezuïtenklooster.
51°47’48.6″N 5°38’59.7″E
Stadsbrouwerij Wilskracht
Als je een liefhebber bent van bier, dan raad we je zeker aan om deze brouwerij te bezoeken. Op deze bijzondere locatie kun je een aantal van de ambachtelijk gebrouwen bieren proeven.
De rijke geschiedenis van Ravenstein vind je terug in de naam van sommige van de bieren.
De Stadsbrouwerij is te bereiken via de molen. En is in ieder geval geopend op vrijdag en zaterdag van 10:00 – 18:00 uur en op zondag van 13:00 – 18:00 uur.
51°47’48.5″N 5°38’59.4″E
Stellingmolen De Nijverheid
Molen De Nijverheid is een stenen stellingmolen uit 1857, die altijd in gebruik is geweest als korenmolen.
De molen staat op het voormalige bastion Utrecht, een restant van de oude verdedigingswerken van Ravenstein.
Door zijn ligging is de molen de hoogste molen van de provincie Noord-Brabant.
Na het overlijden van de laatste beroepsmolenaar in 1988 is de molen overgenomen door een stichting. De stichting heeft als doel de molen als levend monument, voor nu en voor later, te behouden.
Binnen de stichting zijn verschillende vrijwilligers actief die ervoor zorgen dat de molen in bedrijf kan blijven.
Een groep van vrijwillige molenaars maalt er regelmatig bijzondere graansoorten tot duurzaam meel. Anderen bakken hiervan op zaterdagen een puur en smakelijk brood.
Op de begane grond is er een streekproductenwinkeltje waar zowel meel, brood als bier te koop zijn.
De molen is op zaterdag open van 13.00 – 17.00 uur. Het Bakhuisje is open van 10.00 – 15.30. Ook als de molen op een andere dag draait en de blauwe wimpel uithangt, bent u van harte welkom!
51°47’47.7″N 5°39’00.6″E
De Landpoort
Aan het begin van de Landpoortstraat bevond zich vroeger de oude Middeleeuwse landpoort in de oude stadsmuur. Deze was vergelijkbaar met de huidige Maaspoort waar we straks nog langs zullen komen.
Het was de enige toegang tot het stadje vanaf het land. Een ophaalbrug zal de gracht wel hebben overspannen.
Later, toen Ravenstein tot vesting werd verheven, kwam de oude landpoort te vervallen. Er kwam toen een poterne (een doorgang door een aarden wal) als nieuwe landpoort in de nieuwe wal. De aanzetsteen is opgegraven en is nu een bankje. Een gele streep in de bestrating geeft de aanzet van de ophaalbrug weer.
Op de foto zien we, een van hout gebouwde, zogenaamde ‘Landpoort’ aan het eind van de Landpoortstraat, ter hoogte van de smederij.
Op de poort zien we links het wapen van het Land van Ravenstein (Kleef) en rechts het stadswapen van Ravenstein.
De houten poort werd gebouwd voor de stadsfeesten t.g.v. het 600-jarig bestaan van Ravenstein in 1960.
51°47’46.3″N 5°39’03.3″E
Smederij de Hoeven
De smederij aan de Landpoortstraat vormt een onderdeel van het Cultureel Erfgoed van het vestingstadje Ravenstein. Door de ligging aan de rand van de stadskern is het een beeldbepalend pand dat sinds 1996 op de lijst van gemeentelijke monumenten staat. De stichting zet zich in voor het behoud van dit karakteristieke gebouw en wil het zoveel mogelijk ambachtelijk, educatief en toeristisch-recreatief open stellen voor een breed publiek.
51°47’41.9″N 5°39’02.1″E
Het Leerlooiershuisje
Het Leerlooihuisje van de Stichting Leerlooierij Suermondt aan de Walstraat 20 dateert van 1887 en is een voormalige drogerij van de leerlooierij van de familie Suermondt.
Je kunt het herkennen aan de vele luiken aan de oostkant en westkant die de wind toegang moesten geven tot de eerste verdieping.
Op de begane grond werden de huiden voorbewerkt en in de stenen aanbouw werd gelooid. De stank was daar aanzienlijk.
Reeds in 1894 verloor het zijn functie en werd het een tuinhuis. In 2009 werd dit gerestaureerd om daarna dienst te doen als bezoekerscentrum.
Het is een gemeentelijk monument. Hier is in 2009 ook de collectie leerlooiersmachines- en gereedschappen uit het voormalige leerlooierijmuseum van Regouin uit Cuijk naartoe gebracht. De grotere machines staan in de tuin opgesteld.
Ook de bijbehorende stadstuin, waar u van het uitzicht, de rust en de bijzondere fruitbomen, planten en struiken kunt genieten is zeer de moeite waard.
In het weekend is het museum open van 13.30 tot 16.30 uur. De tuin is alle dagen vanaf 1 april open van 09.00 tot 17.00 uur.
51°47’44.5″N 5°39’09.0″E
.
Brouwerij ‘De Gerstaar’
In 1896 vroeg Gerardus Johannes Franciscus van den Oever, leerlooier en burgemeester van Huisseling en Neerloon, vergunning aan voor het oprichten van een bierbrouwerij aan de Walstraat in Ravenstein.
Zijn zoon, Alard van den Oever, had de dagelijkse leiding over Bierbrouwerij De Gerstaar.
Het is onduidelijk wanneer de brouwerij is opgeheven. Sommige bronnen beweren dat de brouwerij actief is geweest tot het overlijden van Alard van den Oever in 1931, maar op de lijst van brouwerijen die tijdschrift Het Bier in 1919 publiceerde kwam ze al niet meer voor.
51°47’48.8″N 5°39’14.8″E
Het Oranje Bolwerk
Onder het maaiveld bevinden zich de restanten van het Oranje Bolwerk (ook bekend als “Den Bok”). Ook dit rondeel dateert uit 1521-1522 en is ook op initiatief van Philips van Kleef aangelegd.
Restanten van dit rondeel werden in 1997 tijdens graafwerkzaamheden aan de Maasdijk aangetroffen; zij vormen onderdeel van de vestingwerken van Ravenstein. Na de vondst, wetenschappelijk onderzoek en consolidatiewerk zijn de restanten met baksteen aangeheeld en met koper afgedekt.
De restanten, zoals verschillende ruimtes en gangen, bestaan grotendeels uit baksteen voor de buitenzijde. Waarbij ter hoogte van de waterlijn hardsteen is verwerkt als bescherming tegen erosie van het Maaswater. Inwendig zijn mergelblokken verwerkt. Deze zijn van nature vonkvrij en verminderen explosiegevaar. De muren van dit rondeelrestant zijn ongeveer vier meter dik.
51°47’49.3″N 5°39’15.7″E
.
.
.
De Maaspoort
De Maaspoort is de oudste poort van Ravenstein. De poort gaf toegang tot de Kasteelsepoort en het kasteel . Het is aannemelijk dat rond 1482-1488 de Maaspoort (en de Landpoort) zijn gebouwd. De Maaspoort is van origine middeleeuws en is versterkt in 1521-1522. De poort is voorzien van een tongewelf.
Vanuit de ramen boven de poort (aan de stadszijde) werd van 1729 tot 1783 het winnende lot van de Ravensteinse loterij bekendgemaakt. De opbrengst van de loterij was bestemd voor de bouw van de St. Luciakerk en later voor tal van andere zaken.
De Ravensteinse Loterij was een loterij die ten doel had om katholieke inrichtingen te ondersteunen.
De loterij werd opgezet door Johan Frans van Willigen, die advocaat-fiscaal was van het Land van Ravenstein. Zijn grafsteen ligt vóór in de kerk.
In het huis De Moriaan , het huis rechts van de poort, zit aan het begin van de 18de eeuw een paar jaar ook een brouwerij.
51°47’51.5″N 5°39’09.9″E
Huis van de Hofraad
Een hofraad was in de middeleeuwen de adviesraad van een hoge wereldlijke of geestelijke gezagsdrager en was nauw verbonden met diens hofhouding.
In dit huis heeft ook, zoals de plaquette op de muur meld, landsschrijver Van Duren gewoond .
51°47’49.8″N 5°39’11.7″E
.
.
Huis de Oranjeboom
Hier op de Nieuwstraat 6-8 was ook een van de vele bouwerijen van Ravenstein gevestigd. Dat is ook niet verwonderlijk omdat bij na iedereen vroeger bier dronk. Ook de kinderen. Bier was betrouwbaarder dan water.
In de 19de eeuw was hier een Openbare School. Daarna werd het een postkantoor.
De gevensteen is, zoals op het ANWB bord ook word vermeld hoogst waarschijnlijk van een ander pand afkomstig. Het verwijst namelijk naar de stadsbrand van 1606.
51°47’47.5″N 5°39’07.9″E
Brouwerij Den Ancker
In de Nieuwstraat start in 1650 Brouwerij Den Ancker. Een ancker is een inhoudsmaat van 39 liter, gebruikt bij het brouwen. Tot 1772 wordt er door verschillende generaties van de familie Maes op die plek gebrouwen.
Het Sint Barbaragilde uit Ravenstein bezit een schildje, dat toen door de toenmalige brouwer Thomas Maes, in 1651 is geschonken aan het gilde. Daarop staat:
“Ick creech in dese jaer
en wacht se in het andere weer
doch of het dan niet wesen kond
so drinck ick fraai het buycjen rond”
Het gebouw was van 1650 tot 1813 een brouwerij. Daarna werd het een mouterij (bewerking van gerst als grondstof voor de bierbrouwerij).
Het waren twee panden met er achter twee schuren. Het linker deel (met trapgevel) dateert van 1621 met een houtconstructie uit de 16e eeuw.
In de voorgevel zijn latere andere ramen aangebracht. Er is toen ook een andere soort baksteen tussen de ramen gebruikt waardoor een kruis ontstond.
51°47’46.9″N 5°39’06.7″E
De Garnizoenskerk
De in 1644 als Garnizoenskerk gebouwde Nederlands Hervormde kerk van Ravenstein maakte het mogelijk dat de leden van het Staatse garnizoen hun godsdienstige plichten konden vervullen.
Het bakstenen kerkje heeft een bouwstijl die enigszins aan gotiek doet denken. Dit is te zien aan de merkwaardige spaarvelden in de gevel. De kerk heeft een preekstoel uit ook 1644 met een ijzeren lezenaar uit 1652, alsmede een doophek en banken uit dezelfde tijd.
Er is een kabinetorgeltje en een portaal dat eveneens in Lodewijk XVI-stijl is uitgevoerd.
Het plein voor de kerk is genoemd naar de bekende Ravensteinse dominee Stephanus Hanewinckel.
Het gebouw is in 1975 gerestaureerd. Het verkeerde in een zeer belabberde toestand. Slecht muurwerk, lekkages, etc. Bij de restauratie werd het pleisterwerk op de gevels verwijderd en het metselwerk werd flink onder handen genomen. De voorgevel werd zelfs gedeeltelijk afgebroken. Het spitse torentje op het dak werd verwijderd en vervangen door een knopvormig torentje. Op oude ansichtkaarten was te zien dat de kerk vroeger ook zo’n torentje heeft gehad Tegenwoordig worden er regelmatig nog kerkdiensten gehouden voor de -kleine- protestantse gemeente, en ook worden er tentoonstellingen gehouden en concerten uitgevoerd.
51°47’47.6″N 5°39’07.2″E
De voormalige Congregatiekapel
Op de Marktstraat, ook wel bekend als de Varkensmarkt is de voormalige Congregatiekapel te vinden. Gebouwd in 1840 in vroeg neogotische trant, met witte ijzeren “suikerbrood”-roeden in de spitsboogvensters.
De kapel is een prachtig historisch gebouwtje dat vanaf 1840 tot 1922 als kapel van de meisjescongregatie heeft gediend.
De meisjescongregatie, in 1848 te Ravenstein opgericht als ‘Congregatie der jonge dochters, onder den titel van Maria Onbevlekt Ontvangen’.
Het aantal meisjes en ongetrouwde dames die zich bij de Maria congregatie aansloten nam zo snel in aantal toe dat er al spoedig naar een nieuwe locatie moest worden uitgekeken. In oktober 1849 kochten zij voor 525 gulden het huisje naast de Sint Luciakerk dat toebehoorde aan Aleijdis van de Werdt
Het gebouwtjes heeft vanaf 1922 tot 1968 diverse minder verheven bestemmingen heeft gekend. Zo is er in het verleden, onder andere, een pakhuis en een fietsenwinkel in gevestigd geweest. En in dit pand zat vroeger ook een begrafenisondernemer. Later heeft hier nog een bakkerij met lunchroom in gezeten en nu is het een kapsalon.
51°47’48.3″N 5°39’04.2″E
Bron tekst en foto’s: heemkunderavenstein.nl, wikipedia, rijksmonumenten.nl, stadsbrouwerijravenstein.nl, molenravenstein.nl, leerlooierijravenstein.nl, visitingthedutchcountryside.com, openmonumentendag.nl, monumentenregister.cultureelerfgoed.nl, nederlandsebiercultuur.nl, reliwiki.nl, dbnl.org, wierookwijwaterenworstenbrood.nl, zuiderwaterlinie.nl, brabantserfgoed.nl. Trap inn, Hans Sluijters, de Panorama, de Katholieke Illustratie, De Prins, bhic.nl, zuiderwaterlinie.nl, smederijverhoeven.nl, museumravenstein.nl, huisseling.nl
Intellectueel eigendom van
Berry van Raay, WSPRMP Weesp
Be your own guide 
